کاهش توقف مرزها و افزایش بهرهوری ریلی، دو عاملی هستند که کارشناسان میگویند اگر مرزها گذرگاه شوند و راهآهن کارآمد، هم قیمت کالاها تا 20 درصد میریزد و هم سالانه ۴ میلیارد دلار وارد کشور میشود.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ در شرایطی که فشار هزینههای زندگی بر دوش مصرفکنندگان ایرانی سنگینی میکند و همزمان فرصتهای ارزی ناشی از موقعیت جغرافیایی کشور مغفول مانده، کارشناسان حوزه حملونقل تأکید میکنند که کاهش قیمت تمامشده کالاهای نهایی و کسب درآمد دلاری از ترانزیت خارجی، به دو عامل کلیدی وابسته است.نخست، کوتاه کردن زمان توقف کالا در مرزها و تبدیل مرزها از «توقفگاه» به «گذرگاه» واقعی. دوم، ارتقای بهرهوری و کارآمدی شبکه حملونقل داخلی، بهویژه بخش ریلی.این دو محور، اگر بهصورت هماهنگ پیش بروند، میتوانند هم هزینه کالا را برای مصرفکننده پایین بیاورند و هم جریان ترانزیت خارجی را به منبع پایدار درآمد ارزی تبدیل کنند.
تبدیل مرزها از توقفگاه هزینهبر تا گذرگاه طلایی
زمان توقف طولانی در مرزها یکی از اصلیترین عوامل افزایش قیمت تمامشده است. وقتی کامیون یا واگن روزها و گاه هفتهها در صف بازرسی، ترخیص یا هماهنگیهای اداری معطل میماند، هزینه خواب سرمایه، سوخت، نیروی انسانی و استهلاک به قیمت نهایی کالا اضافه میشود. این هزینه در نهایت از جیب مصرفکننده پرداخت میشود.تبدیل مرز به گذرگاه به معنای سادهسازی رویهها، استفاده از سامانههای الکترونیکی یکپارچه، هماهنگی گمرک، استاندارد و قرنطینه در یک نقطه واحد، و توسعه زیرساختهای فیزیکی برای عبور سریع است.تجربه کشورهای موفق در کریدورهای ترانزیتی نشان میدهد که کاهش حتی چند ساعت توقف در مرز، اثر مستقیم و قابلاندازهگیری بر قیمت کالا در بازار داخلی دارد.
به عنوان نمونه، حسین گروسی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ماکو، با اشاره به وضعیت تردد در مرز بازرگان حدود دو هفته پیش اظهار کرده بود که حدود ۵۱۰۰ دستگاه در سامانه نوبتدهی این مرز قرار دارند و حدود ۲ هزار کامیون نیز در محدوده مرزی منتظر عبور هستند.کشورهای جهان در حال رکوردشکنی در حد دقیقه هستند و به دنبال تردد زیر یک ساعت از مرزها هستند؛ این در حالی است که در ایران از روزها و هفتهها صحبت میشود.بر اساس ارزیابیهای صورتگرفته توسط مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی زمان انطباق مرزی برای واردات کالا در ایران ۱۴۱ ساعت و برای صادرات ۱۰۱ ساعت اعلام شده است، این زمان در ترکیه بهترتیب حدود ۶.۵ و ۹.۸ ساعت گزارش شده است.
ریل حلقه گمشده بهرهوری و دلار
در کنار مرزها، شبکه حملونقل داخلی نقش تعیینکنندهای بازی میکند. بخش ریلی بهدلیل ظرفیت بالا، هزینه پایینتر نسبت به جاده و آلودگی کمتر، مزیت استراتژیک دارد. اما بهرهوری پایین، کمبود لکوموتیو و واگن، سرعت پایین سیر قطارها، ضعف در اتصال بنادر به شبکه ریلی و نبود مدیریت یکپارچه بار، باعث شده بخش قابلتوجهی از ظرفیت بالقوه ریلی بلااستفاده بماند.افزایش بهرهوری ریلی یعنی سرمایهگذاری هدفمند در ناوگان، بهینهسازی زمانبندی قطارها، توسعه خطوط دوخطه و برقیسازی مسیرهای اصلی، و اتصال مستقیم پایانههای مرزی و بنادر به شبکه ریلی. وقتی کالا سریعتر و ارزانتر از مرز تا بازار یا از بندر تا مرز مقابل جابهجا شود، هم قیمت مصرفکننده کاهش مییابد و هم جذابیت کریدورهای ایرانی برای صاحبان کالاهای خارجی بیشتر میشود.
۴۰ میلیون تن ترانزیت و ۴ میلیارد دلار درآمد
ترانزیت خارجی میتواند منبع درآمد دلاری پایداری باشد، مشروط بر آنکه زمان عبور کالا از خاک ایران رقابتی و پیشبینیپذیر شود. موقعیت جغرافیایی ایران در تقاطع کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب، پتانسیل بالایی برای جذب بارهای بینالمللی دارد. اما تا زمانی که مرزها گلوگاه باشند و حملونقل داخلی کند و پرهزینه، صاحبان کالا مسیرهای جایگزین را ترجیح میدهند.کاهش زمان توقف مرزی و افزایش کارآمدی ریلی، دو اهرم اصلی برای تغییر این معادله هستند. نتیجه مستقیم این تغییر، هم کاهش هزینه کالاهای وارداتی و تولیدی داخلی برای مصرفکننده ایرانی است و هم ورود ارز حاصل از خدمات ترانزیتی.
گفتنی است براساس اهداف تعیینشده در برنامه هفتم پیشرفت، قرار است حجم ترانزیت سالانه کشور به ۴۰ میلیون تن برسد؛ هدفی که تحقق آن نیازمند رشد قابل توجه بار عبوری در سالهای پیشرو است.طبق برنامهریزی انجامشده، ۷۰ درصد این بار باید از طریق جاده و ۳۰ درصد از طریق ریل جابهجا شود. همین میزان ترانزیت، میتواند سالانه ۴ میلیارد دلار درآمد برای دولت به عنوان حق دسترسی و سایر موارد داشته باشد.راه نجات اقتصاد حملونقل ایران از همافزایی مرز و ریل میگذرداجرای این دو محور (کاهش توقف در مرزها و افزایش بهرهوری راهآهن) نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف، سرمایهگذاری هوشمند و نگاه بلندمدت است. سادهسازی رویههای مرزی بدون تقویت شبکه ریلی، و بالعکس، اثر کامل نخواهد داشت. تنها با همافزایی این دو میتوان هم فشار هزینهای را از دوش خانوارها برداشت و هم از موقعیت ترانزیتی کشور درآمد ارزی پایدار ساخت.
