به گزارش عیار معدن، ایران در حالی همزمان از ذخایر غنی معدنی و منابع گسترده برخوردار است که بخش معدن هنوز نتوانسته از این مزیت کمنظیر برای تبدیل شدن به یکی از موتورهای اصلی توسعه اقتصادی استفاده کند. عقبماندگی فناوری، ضعف سرمایهگذاری، محدود بودن اکتشافات عمقی و تداوم نگاه درآمدی به معدن از مهمترین موانعی است که ظرفیت واقعی این بخش را محدود کرده است. در شرایطی که بسیاری از ذخایر سطحی شناسایی شده و آینده معدنکاری بهکشف ذخایر پنهان و عمیق وابسته است، توسعه فناوری، جذب سرمایه و تقویت همکاریهای علمی و بینالمللی به یک ضرورت تبدیل شده است. در این خصوص، کارشناسان معتقدند تا زمانی که سیاستگذاری از نگاه کوتاهمدت درآمدی فاصله نگیرد و منابع حاصل از معدن دوباره به توسعه این بخش بازنگردد، اکتشاف عمیق و نوسازی فناورانه نیز با کندی پیش خواهد رفت در حالی که با تغییر این رویکرد، معدن میتواند سهم پررنگتری در صادرات غیرنفتی، اشتغال و بازسازی اقتصاد ایران ایفا کند. مسالهای که در این بین مشهود است، دولتی بودن، بوروکراسی و محدودیت بودجه بوده که از مهمترین موانع در مسیر توسعه اکتشاف شناخته شده است.
درواقع اکتشاف یکی از ضرورتهای راهبردی برای تداوم معدنکاری است بهویژه در شرایطی که دسترسی به ذخایر سطحی محدودتر شده و نیاز به شناسایی ذخایر عمیق افزایش یافته است. مساله مهم این است که اکتشاف معدنی نیازمند یک تغییر جدی است؛ تغییری که مسیر آن از ذخایر سطحی و کمعمق بهسمت ذخایر پنهان و عمیق میرود. درواقع بخش قابلتوجهی از اهداف معدنی که نشانههای آن در سطح زمین قابلمشاهده بوده، طی سالهای گذشته شناسایی شدهاند و تداوم تولید شرکتهای بزرگ معدنی، بیش از گذشته به کشف ذخایر جدید در اعماق زمین وابسته است. در چنین شرایطی اکتشاف دیگر تنها به معنای حفاری بیشتر یا افزایش عمق گمانهها نیست بلکه به یک فرآیند پیچیده متکی بر داده، فناوری، مدلسازی و هدفگذاری دقیق تبدیل شده است؛ فرآیندی که هر تصمیم اشتباه در آن میتواند هزینهای چندبرابر اکتشافات متعارف به پروژه تحمیل کند.
حرکت بهسمت ذخایر عمیق اکنون از سطح برنامهریزی فراتر رفته و وارد برنامه عملیاتی از سوی برخی شرکتهای بزرگ معدنی شده است. ارزیابی فنی و اقتصادی ذخایر در عمق بیش از ۳۰۰متر در برخی شرکتها و برنامهریزی برای آغاز استخراج زیرزمینی، نشان میدهد تامین پایدار خوراک و استمرار تولید در آینده بیش از پیش به توان اکتشافی وابسته خواهد بود. همزمان، فعالیت در محدودههای جدید و توسعه اکتشاف در چندین پهنه معدنی نشان میدهد شرکتها نیز به این جمعبندی رسیدهاند که بدون افزایش ذخایر قابل استخراج، حفظ تولید و سودآوری در بلندمدت با چالش روبهرو خواهد شد.
در کنار فناوری اما چگونگی تامین مالی و تقسیم ریسک نیز به یکی از مسائل اساسی اکتشاف تبدیل شده است. محدودیت منابع مالی سبب شده ضرورت حضور گستردهتر بخشخصوصی بیش از گذشته مطرح شود. در این الگو دولت باید با توسعه دادههای پایه، شناسایی پهنههای امیدبخش و کاهش ریسک مراحل مقدماتی، شرایط را برای ورود سرمایهگذاران به مراحل بعدی فراهم کند. بدون چنین تقسیم کاری، هزینه و ریسک بالای اکتشاف عمیق میتواند انگیزه بخشخصوصی را کاهش دهد. اکنون مساله اصلی بخش معدن این نیست که آیا باید به سمت اکتشاف عمیق رفت یا خیر بلکه پرسش این است که این حرکت با چه فناوری، چه مدل و ساختار مدیریتی انجام شود. از آنجا که آینده تامین مواد معدنی کشور بیش از گذشته در زیر سطح زمین قرار گرفته و دستیابی به آن نیازمند عبور از اکتشاف سنتی به یک معماری جدید مبتنی بر دانش زمینشناسی، داده، فناوری و سرمایهگذاری است در نتیجه اکتشاف دیگر یک فعالیت جانبی نیست بلکه به یکی از مهمترین شروط بقای تولید، تامین خوراک و حفظ مزیت معدنی کشور تبدیل شده است.
فرید دهقانی، مدیرعامل شرکت معدنی و صنعتی چادرملو با تشریح برنامههای این شرکت برای تامین پایدار خوراک، از ارزیابی فنی و اقتصادی ذخایر T1 و T2 در عمق بیش از ۳۰۰متر خبر داد و گفت: چادرملو در نیمه دوم سال۱۴۰۵ برای انعقاد قرارداد و آغاز عملیات استخراج زیرزمینی این ذخایر اقدام خواهد کرد.
وی با تشریح وضعیت تامین خوراک این شرکت اظهار داشت: در سالهای گذشته با دقت بسیار بالا نسبتبه اکتشاف ذخایر جدید در عمق اقدام کردیم. راهاندازی معادن جدید در D19 و آنومالی۱۰ هم در جبهه شمالی و جنوبی و اکتشافات بسیار جدی در معادن A21 و A19 حال انجام است.دهقانی ادامه داد: یکی از مهمترین اقدامات چادرملو در دو سال گذشته، ارزیابی کامل و فنی و اقتصادی ذخایر T1 و T2 در عمق بالای ۳۰۰ متر بوده است و فعلا از این عمق شروع میکنیم.
مدیرعامل چادرملو تصریح کرد: برای استخراج زیرزمینی این ذخایر، اقدامات لازم صورت گرفته و قرار است در نیمه دوم سال۱۴۰۵ برای انعقاد قرارداد و شروع عملیات استخراج اقدام کنیم.وی تصریح کرد: این عملیات با مشارکت شرکتهای داخلی و شرکتهای خارجی انجام میشود و کل مطالعات پایهای را انجام میدهند.
دهقانی با تاکید بر اهمیت اکتشاف برای تداوم فعالیتهای معدنی چادرملو اظهار داشت: همه ما واقفیم که اکتشاف چادرملو یک ضرورت راهبردی برای بقا است. به همین خاطر در 1۶محدوده در یک منطقه و ۴ محدوده در منطقه دیگر نسبت به اکتشاف اقدام کردهایم و در معدن زمانآباد به یک جمعبندی خوب رسیدهایم. مدیرعامل شرکت معدنی و صنعتی چادرملو ابراز امیدواری کرد که در سالهای ۱۴۰۵ و ۱۴۰۶، توسعه بالادستی بخش معدن چادرملو بهعنوان یک راهبرد اصلی مورد نیاز و ضرورت اصلی، برای بقای تولید و سودآوری این شرکت محقق شود.
مهدی کرباسیان، رییس اسبق هیاتعامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) با انتقاد از کمتوجهی به اکتشاف در دورههای مختلف گفت: معدن هنوز در اولویت اصلی دولتها قرار نگرفته و میان حرف و عمل در این حوزه فاصله وجود دارد.وی با اشاره به اهمیت بخش معدن در اقتصاد کشور اظهار کرد: طی سالهای گذشته درباره اهمیت معدن، اکتشاف و زمینشناسی مباحث زیادی مطرح شده اما این موضوعات در سیاستگذاریها و تصمیمات کلان کشور آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته است.
رییس اسبق هیاتعامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) با اشاره به جایگاه صنعت نفت در اقتصاد ایران افزود: نفت به دلیل نقش تاریخی خود در تامین درآمدهای کشور همواره مورد توجه دولتها بوده اما ظرفیتهای بخش معدن نیز میتواند در صورت برخورداری از حمایت و سرمایهگذاری مناسب، نقش پررنگتری در اقتصاد و توسعه کشور ایفا کند.کرباسیان با اشاره به روند توسعه صنعت فولاد در کشور گفت: ایران در گذشته واردکننده چندمیلیون تن فولاد بود اما امروز در جمع صادرکنندگان این محصول قرار دارد و این تجربه نشان میدهد که سرمایهگذاری و توجه مستمر به یک حوزه میتواند جایگاه آن را بهطور اساسی تغییر دهد.
رییس اسبق هیاتعامل ایمیدرو در ادامه با اشاره به چالشهای سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور اظهار کرد: مشکل اصلی این سازمان، کمبود توان کارشناسی و تخصصی نیست بلکه ساختار دولتی، بوروکراسی اداری، محدودیت منابع مالی و اختیارات ناکافی از جمله موانع فعالیت این مجموعه است. وی با اشاره به تجربه اجرای پروژههای ژئوفیزیک هوایی افزود: طولانیشدن فرآیندهای اداری و اخذ مجوزها میتواند سرعت اجرای طرحهای اکتشافی را بهشدت کاهش دهد.کرباسیان تاکید کرد: حرکت به سمت اکتشاف ذخایر پنهان و عمیق تنها با خرید تجهیزات و استفاده از فناوریهای جدید امکانپذیر نیست و در کنار توسعه فناوری باید موانع ساختاری و اداری این حوزه نیز برطرف شود.
وی با تاکید بر ظرفیتهای معدنی کشور گفت: مساله اساسی، باور به نقش معدن در آینده اقتصادی ایران است و این نگاه باید در سطح دولت، مجلس و مجموعه حاکمیت تقویت شود.رییس اسبق هیات عامل ایمیدرو همچنین بر استفاده از تجربه کشورهای موفق معدنی و رعایت الزامات زیستمحیطی تاکید کرد و گفت: توسعه فعالیتهای معدنی و حفاظت از محیطزیست باید همزمان دنبال شود.
کرباسیان تقویت سازمان زمینشناسی، تامین منابع مالی، کاهش بوروکراسی، افزایش اختیارات بخش تخصصی و توجه جدیتر به اکتشاف را از الزامات بهرهگیری از ظرفیتهای معدنی کشور عنوان کرد.وی دولتی بودن، بوروکراسی و محدودیت بودجه را از مشکلات اصلی در مسیر توسعه اکتشاف دانست و بر ضرورت توجه بیشتر به اکتشافات عمیق تاکید کرد.
رییس اسبق هیاتعامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) همچنین با اشاره به اهمیت حفظ محیطزیست، خواستار تعامل بیشتر بخش معدن با محیطزیست شد و گفت: معدن باید در کنار نفت و سایر منابع طبیعی، مورد توجه دولت و حاکمیت قرار گیرد. او ابراز امیدواری کرد نتایج این رویداد به مسوولان کشور منتقل شود و در تصمیمگیریهای حوزه معدن مورد توجه قرار گیرد.
در ادامه رییس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با تاکید بر محدودیت منابع دولت و ضرورت حضور جدیتر بخشخصوصی در اکتشاف گفت: حرکت به سمت ذخایر پنهان و عمیق، نیازمند بازتعریف معماری اکتشاف، توسعه دادههای پایه و استفاده گسترده از هوش مصنوعی، ژئوفیزیک هوایی، مدلسازی سهبعدی و فناوریهای نوین است.سید محمود فاطمیعقدا با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد در فعالیتهای اکتشافی کشور اظهار کرد: ظرفیت محدود دولت از نظر منابع مالی و نیروی انسانی ایجاب میکند نقش بخشخصوصی در فرآیند اکتشاف جدیتر دیده شود.
وی تاکید کرد سازمان زمینشناسی نیز با امکانات و بودجه محدود، بهتنهایی قادر به انجام تمام ماموریتهای مورد انتظار در حوزه اکتشاف نیست و به همین دلیل تعریف و بازتعریف نقش دولت و بخشخصوصی در حکمرانی اکتشاف یک ضرورت محسوب میشود.به گفته فاطمیعقدا، دولت باید نقش خود را در هدایت، حمایت و کاهش ریسک سرمایهگذاری تقویت کند تا شرایط برای ورود گستردهتر بخشخصوصی به فعالیتهای اکتشافی فراهم شود.
پیمان افضل، استاد دانشگاه آزاد تهران جنوب با اشاره به اهمیت مواد معدنی در معادلات جهانی گفت: قرن بیستویکم را میتوان قرن معدن دانست چراکه موادمعدنی به یکی از عوامل اصلی در مناسبات و مناقشات بینالمللی تبدیل شدهاند و منابع معدنی حتی در دوران پساکرونا نیز نقش مهمی در نبردهای جهانی دارند. وی با اشاره به وضعیت سرمایهگذاری جهانی در اکتشاف اظهار کرد: بودجه اکتشاف در سال۲۰۲۵ حدود ۴/۱۲میلیارد دلار پیشبینی شده که در مقایسه با ۲/۱۲میلیارد دلار در سال۲۰۲۴، افزایش چندانی نداشته است.
افضل توسعه فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی و برداشتهای پهپادی، افزایش نرخ بهره بانکهای مرکزی و چالشهای ژئوپلیتیکی و تجاری بهویژه تنشهای میان آمریکا و چین را از عوامل موثر بر محدود ماندن رشد سرمایهگذاری در اکتشاف عنوان کرد./جهان صنعت